Cuộc chiến vì Chó

Tình trạng trộm chó ở Việt Nam đang diễn ra trầm trọng đến mức Mike Ives, phóng viên hãng thông tấn Mỹ AP ở Hà Nội, gọi đó là ‘cuộc chiến vì chó’ (dog wars). Xin đăng lại bài này từ BBC Việt ngữ để chúng ta tham khảo và suy ngẫm.̉

Khi ông Nguyễn Văn Cường, một người dân ở thủ đô Hà Nội, nghe tiếng tri hô ‘Trộm’, ‘Trộm’ từ người hàng xóm thì đã quá muộn.

Hai tên trộm đi trên một chiếc xe gắn máy đã chộp lấy con chó yêu quý của ông và phóng vèo đi mất.

Ông Cường và hàng xóm đuổi theo hai tên trộm trong tuyệt vọng. Trong khi đó, hai tên trộm chuyên nghiệp ném gạch ngói vào những người truy đuổi. Một trong những miếng ngói bay trúng đầu của một người đứng gần đó và giết chết ông này.

Những cuộc truy đuổi tương tự cũng xảy ra trên khắp Việt Nam giữa những kẻ trộm chó để bán cho các quán thịt cầy và những người nuôi chó vốn ngày càng có xu hướng tự mình hành động để đối phó với bọn trộm vì công an chẳng làm được gì nhiều trong chuyện này.

Bạo lực leo thang

Trong một số trường hợp, người dân đuổi theo bọn trộm và dùng gậy gộc đánh chúng đến chết – thậm chí có trường hợp châm lửa đốt tên trộm. Ngược lại, bọn trộm cũng sử dụng tất cả những gì họ có trong tay để chống trả những người truy đuổi để đảm bảo mình có tiền tiêu trong ngày.

“Những tên trộm chó ngày càng táo tợn – chúng trộm chó của dân giữa ban ngày,” ông Trần Thế Thiệu, trưởng công an xã Hưng Đông, tỉnh Nghệ An, nói.

“Người dân rất giận dữ khi bị mất chó trong khi những kẻ trộm ít khi bị bắt,” ông Thiệu cho biết.

Thịt chó là một món ăn được ưa chuộng ở Việt Nam thường xuất hiện trên thực đơn trong các bữa tiệc, nhất là ở các tỉnh phía bắc. Các quán nhậu chuyên thịt cầy nướng đặc biệt đông khách vào cuối mỗi tháng âm lịch khi dân nhậu chén thịt chó với hy vọng đẩy được vận xui.

Các quán thịt chó đã bùng nổ ở Hà Nội khi Việt Nam đã trở thành một trong những nền kinh tế phát triển nhanh nhất Châu Á. Khi lạm phát tăng cao, một số người Việt Nam đã nghĩ cách kiếm tiền sáng tạo hơn.

Chó ở Việt Nam thường đi lung tung ngoài đường nên chúng trở thành những miếng mồi ngon. Chó còn sống bán được đến gần 6 đôla/kg – thậm chí còn đắt hơn cả thịt gà. Một con chó nặng khoảng 20kg có thể bán được đến hơn 100 đôla – gần bằng mức lương tháng của một công nhân trung bình.

Việc trộm chó đem lại thu nhập khá cho những kẻ thường xuyên đảo qua đảo lại các khu phố và làng mạc trên xe gắn máy để bẫy chó. Đôi khi họ tìm cách vô hiệu hóa con mồi trước tiên bằng cách bắn phi tiêu hoặc mũi tên có dòng điện.

Nhiều người Việt Nam có hai cách suy nghĩ về chó. Một mặt họ dựa vào chó để canh giữ nhà cửa và đặt tên cho chúng, nhưng mặt khác họ cũng không hề xem chúng là thành viên gia đình như ở các nước phương Tây. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là họ không quan tâm đến thú cưng của mình.

Chỉ riêng ở tỉnh Nghệ An, trưởng công an xã Thiệu cho biết tình trạng bạo lực có liên quan đến trộm chó đang leo thang. Tháng Sáu vừa qua, một tên trộm chó đã bị truy đuổi và bị đánh bằng gậy gộc đến chết và sau đó còn bị châm lửa đốt, để lại một xác chết cháy thành than bên vệ đường như một lời cảnh báo.

Trong một vụ việc khác cũng ở xã Hưng Đông, bảy dân làng khác cũng bị thương khi họ đuổi theo những kẻ trộm chó dùng dao, chai lọ và ná để phản công.

Chỉ là trộm vặt!

Tình trạng trộm chó ngày càng gia tăng ở Việt Nam. Trong phần lớn các trường hợp, người mất chó cũng chẳng thèm gọi công an.

“Người dân bảo rằng công an chỉ phạt tiền những kẻ trộm chó và cho chúng đi,” ông Hồ Bá Võ, phó chánh thanh tra tỉnh Nghệ An, nói với báo Thanh Niên.

“Điều này đúng. Luật quy định trộm trên 2 triệu đồng mới cấu thành tội và bị xử lý hình sự. Một con chó thì thường có giá trị it́ hơn thế cho nên kẻ trộm chỉ bị phạt hành chính,” ông giải thích.

Không có tội danh và khung hình phạt cụ thể cho việc trộm chó, trong khi trộm vặt chỉ bị phạt tiền từ 1 đến 2 triệu đồng.

Ở tỉnh Sóc Trăng vào ngày 26/9 vừa qua, hai kẻ trộm chó đã ra công an đầu thú một ngày sau khi bắn tên xuyên thủng tim người nuôi chó đang rượt theo làm ông tử vong.

Nghề buôn chó bất hợp pháp vốn đem lại lợi nhuận cao cũng đã vượt ra khỏi biên giới Việt Nam.

Mới tháng trước, cảnh sát Thái Lan đã bắt hai người đàn ông đang tìm cách buôn lậu 120 con con chó bị nhồi trong các bao tải vào Việt Nam. Trước đó nữa vào tháng Tám, 1.800 con chó ốm yếu bị nhồi nhét trong các cũi sắt cũng bị tịch thu ở Thái Lan trong khi chúng đang trên đường được vận chuyển đến Việt Nam. Một nửa trong số đó đã chết sau đó, theo báo chí Thái Lan.

Một cảnh tượng thường thấy ở Việt Nam là những con chó cỡ vừa mình đầy lở loét bị nhét vào những chiếc cũi sắt đặt ở phía sau yên xe gắn máy. Chúng bị giết, lột da và quay và sau đó được treo lủng lẳng trước các quán nhậu với hàm răng nhe ra trắng hếu và đuôi dựng thẳng đứng.

Phản đối mạnh mẽ

Các món thịt chó cũng rất đa dạng, từ nướng than hồng cho nấu lẩu ăn với mắm tôm.

Ăn thịt chó cũng rất phổ biến ở Trung Quốc, Hàn Quốc và Philippines và bị các nhà bảo vệ động vật phản đối mạnh mẽ.

Robert Lucius, một cựu viên chức của Tòa đại sứ Mỹ ở Hà Nội do quá ghê tởm với các quán thịt chó ở Việt Nam mà ông đã thành lập một tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở ở California với tên gọi Kairos Coalition (Liên minh Kairos) để thúc đẩy việc đối xử nhân đạo đối với vật nuôi.

Và cuộc chiến quanh thói quen ăn thịt chó ngày càng trở nên nóng bỏng.

Lucius cho biết tổ chức của ông đang làm việc với các đối tác Việt Nam là các nhóm hoạt động vì quyền của động vật và các sinh viên thú y.

"Khuynh hướng cũ của việc buôn bán chó lấy thịt vốn xem chó chẳng có ý nghĩa gì nhiều đang đối đầu với khuynh hướng mới vốn xem chó là những người bạn thật sự được yêu mến, nuôi nấng và trân trọng,"

Robert Lucius

“Chúng ta đang thật sự chứng kiến sự đối đầu của hai khuynh hướng,” ông nói.

“Khuynh hướng cũ của việc buôn bán chó lấy thịt vốn xem chó chẳng có ý nghĩa gì nhiều đang đối đầu với khuynh hướng mới vốn xem chó là những người bạn thật sự được yêu mến, nuôi nấng và trân trọng,” ông nói thêm.

Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Cường đã vĩnh viễn mất con chó 15 tuổi mà ông đã nuôi nấng và gắn bó từ khi nó còn là một chú cún.

Ông nói công an đã cho ông biết là họ đã bắt giữ hai kẻ trộm chó đã ném gạch làm chết một người đàn ông 54 tuổi đang đứng ở bên đường.

Ông cũng nói thêm là công an đã thông báo là chú chó yêu của ông được nhận diện vì đôi chỗ trên lưng không có lông, đã được bán cho quán nhậu với giá 900.000 đồng.

“Rất khó để nuôi được một con chó ngoan và thông minh,” ông Cường nói. Ông Cường cũng cho biết là ông đã mất 10 con chó vào tay bọn trộm trong nhiều năm qua.

“Nếu tôi mà bắt được thủ phạm, tôi sẽ đánh cho nó nhừ tử!” ông Cường nói.

Ông Cường là hình ảnh tiêu biểu cho thái độ nước đôi của nhiều người Việt Nam đối với chó.

Khi được hỏi là ông có bao giờ ăn thịt những con chó chính ông nuôi hay không, ông Cường lắc đầu rất quả quyết.

“Nếu tôi thèm thịt chó, tôi sẽ ra quán nhậu,” ông nói.

Hàn Quốc quyết xóa sổ nạn học thêm ban đêm

Nguồn: Báo vnexpress.net

Sáu nhân viên chính phủ tập trung ở văn phòng trong một đêm thứ tư, chuẩn bị đi tuần tra. Nhiệm vụ của họ rất đặc biệt: phát hiện và ngăn chặn những học sinh còn đi học sau 10h tối.

Vấn đề học thêm của Hàn Quốc đã trở nên nghiêm trọng. Để giảm nạn “nghiện” học thêm tư nhân sau giờ học chính khoá (được gọi là hagwon), giới chức đã bắt đầu ra lệnh “giới nghiêm”, thậm chí thưởng cho người dân tố giác những kẻ vi phạm.

Các nhân viên tuần tra bắt đầu buổi làm việc của họ khá thư thái. Họ uống trà trong văn phòng. Ông Cha Byoung Chul, hiện đang là một quan chức bậc trung tại văn phòng giáo dục quận Gangnam, thành phố Seoul, là trưởng nhóm. Ông kể rằng có một lần đội đã tìm thấy mười em học sinh trốn trên mái nhà vào lúc khoảng 11h tối. "Chẳng có chỗ nào khác để trốn cả", ông nhớ lại. Trong màn đêm, ông đã phải trấn an các em: "Tôi nói với chúng rằng chính hagwon đã vi phạm luật chứ không phải các em và các em có thể về nhà".

Cha hút thuốc lá trong bãi đỗ xe. Giống như bất cứ người nào đang tìm cách xóa bỏ truyền thống đã có cả thế kỷ nay, ông không hề vội vã. "Chúng tôi không đi tuần đúng 10h tối. Cứ để khoảng 20 phút. Như vậy họ sẽ không còn có lý do nào để bào chữa nữa".

Cuối cùng nhóm tuần tra lên xe và tiến tới Deachi-dong, quận có nhiều hagwon nhất của Seoul. Đường phố đầy phụ huynh đến đón học sinh. Các thanh tra đi bộ trên vỉa hè, quan sát các tầng nơi có các lớp học thêm và tìm xem nơi nào còn sáng đèn.

Đến 11h, họ bắt đầu đi vào một con phố nhỏ nhờ có tin chỉ điểm. Họ vào một tòa nhà tồi tàn, lên tầng hai. Nhân viên nữ của đội tuần tra gọi cửa. Một giọng nói nhỏ trả lời: “Đợi một chút”. Đội thanh tra nhìn nhau. “Đợi một chút” là có vấn đề. Ông Cha điều một người xuống dưới chặn thang máy. Đợt “bắt bớ” bắt đầu.

Việc kiểm soát các hagwon là một phần của mục tiêu chế ngự nền văn hoá giáo dục “khổ sai” của Hàn Quốc. Ở cấp độ quốc gia cũng như địa phương, các chính trị gia đang thay đổi các chính sách kiểm tra và thi tuyển của trường học cũng như đại học nhằm giảm bớt áp lực cho học sinh và đề cao những phẩm chất linh hoạt hơn như sáng tạo. Tổng thống Lee Myung Bak trong bài phát biểu nhậm chức hồi năm 2008 đã tuyên bố: "Một chương trình đào tạo rập khuôn, nhồi nhét và một nền giáo dục chỉ hướng tới các kỳ thi vào đại học là không thể chấp nhận được".

Nhưng việc học nhồi nhét đã cắm rễ vào nền giáo dục châu Á. Điểm cao thường là yếu tố duy nhất được coi là quan trọng để thành công trong sự nghiệp. Các bậc cha mẹ Trung Quốc thuê gia sư cho con cái từ thế kỷ thứ 7. Hàn Quốc hiện nay là ví dụ cho thấy sự cạnh tranh đã đạt tới mức độ mới. Trong năm 2010, có tới 74% học sinh đi học thêm, với mức phí trung bình là 2.600 đôla một người một năm. Ở Hàn Quốc có nhiều gia sư và thầy dạy thêm hơn là giáo viên chính thức. Những người nổi tiếng nhất có thể kiếm hàng triệu đôla một năm từ các lớp học thêm và các bài giảng online.

Tại Seoul, những học sinh trượt đại học sẽ dành cả năm sau khi tốt nghiệp để theo các lớp học thêm nhằm cải thiện điểm số khi thi vào các trường đại học. Thậm chí những học sinh này còn phải cạnh tranh với nhau để vào các trung tâm này. Trung tâm nổi tiếng Deasung nhận học sinh dựa trên chính điểm thi đại học và chỉ có 14% số em nộp đơn được vào học tại đây. Sau một năm với các tiết học kéo dài 14 tiếng mỗi ngày, khoảng 70% sẽ vào được một trong ba trường đại học danh tiếng nhất nước.

Đối với các nước khác, thành tích học tập của Hàn Quốc rất đáng ngưỡng mộ. Học sinh ở đây có kết quả tốt hơn so với hầu hết các nước khác ở môn văn và toán. Tổng thống Mỹ Barack Obama và bộ trưởng giáo dục của ông ca ngợi sự tận tâm của các bậc cha mẹ Hàn Quốc đối với sự nghiệp học hành của con gái, đồng thời than phiền rằng học sinh Mỹ đang bị tụt hậu.

Nếu không có nền giáo dục hà khắc, Hàn Quốc có thể đã không trở thành một cường quốc kinh tế như bây giờ. Tuy nhiên, những nhà lãnh đạo quốc gia này lo ngại rằng tăng trưởng kinh tế sẽ chững lại nếu không có nhiều phát minh hơn nữa, và tỷ lệ sinh đẻ sẽ tiếp tục giảm khi các gia đình phải chịu sức ép về tài chính do việc học hành tốn kém.

"Nước Mỹ chỉ nhìn thấy khía cạnh mặt sáng của hệ thống giáo dục Hàn Quốc", Bộ trưởng Giáo dục Hàn Quốc Lee Ju-ho cho hay. "Người Hàn lại chẳng vui vẻ gì về điều đó".

Hàn Quốc không phải là quốc gia duy nhất không hài lòng với hệ thống giáo dục quốc gia. Khắp châu Á, các nhà cải cách đang nỗ lực đổi mới trường học. Tại Trung Quốc, các trường đại học bắt đầu thay đổi các bài kiểm tra đầu vào để chọn ra những học sinh có nhiều khả năng hơn là học vẹt theo sách.

Trong nhiều năm liền chính phủ Hàn Quốc đã không ngừng nỗ lực cải cách hệ thống giáo dục - đơn giản hoá các bài thi tuyển, hạn chế các hagwon, thậm chí còn đi tới cấm các hagwon hoạt động vào những năm 1980. Nhưng sau mỗi lần như vậy, nạn học thêm lại trở lại mạnh mẽ hơn do học sinh Hàn Quốc phải gò mình vào việc học để vào được một trong những trường đại học danh tiếng nhất đất nước.

Tuy nhiên lần này chính phủ tuyên bố kế hoạch cải cách sẽ tập trung vào cả gốc rễ của vấn đề. Hàn Quốc đang cố gắng cải thiện hệ thống trường công lập bằng cách đánh giá lại chất lượng giáo viên và hiệu trưởng. Các bài thi tuyển vào các trường trung học có tiếng đã bị xoá bỏ. Khoảng 500 quan chức tuyển sinh đã được chỉ định tới các trường đại học, để xem xét kết quả của các thí sinh không chỉ bằng điểm thi mà còn về khả năng của mỗi em.

Không ai bảo vệ hiện trạng của giáo dục Hàn Quốc. “Ngoài những lúc ngủ ra thì tất cả những gì chúng em làm là học”, một học sinh kể. Đây hoàn toàn không phải là nói quá. Thời gian biểu học tập bình thường bắt đầu vào lúc 8h sáng và kết thúc khoảng từ 10h tối tới 1h đêm tuỳ theo nỗ lực của mỗi em. Không em nào có thể chống lại được sức ép không ngừng từ phía gia đình và từ những em học sinh khác, các em học cho tới khi gục xuống vì mệt mỏi. Một em khác nói: “Em thấy đau lòng khi thấy các bạn cùng lớp ganh đua thay vì giúp đỡ nhau”.

Các bậc phụ huynh là động lực chính của những cuộc đua này, và họ cũng là những người khó thay đổi nhất. Han Yoon Hee, giáo viên tiếng Anh tại trường trung học Jeong Bal cho biết: “Tôi từng khuyên các em ngừng học tại hagwon và tập trung vào học tại trường. Nhưng cha mẹ các em lại rất lo lắng khi thấy con mình không học thêm vào buổi tối. Họ nhìn các học sinh khác đang đi học thêm. Các em phải cạnh tranh với nhau”.

Số tiền chi vào việc học thêm đã giảm 3,5% trong năm 2010, lần đầu tiên kể từ khi chính phủ bắt đầu ghi lại số liệu này vào năm 2007. Tuy nhiên, Hàn Quốc vẫn chi 2% GDP cho việc học thêm. Andrew Kim, một giáo viên rất thành công tại Megastudy, hagwon lớn nhất của Hàn Quốc, cho biết ông kiếm được 4 triệu đôla vào năm ngoái nhờ các bài giảng trên lớp và online. Ông thừa nhận rằng hệ thống này không phải là lý tưởng, nhưng cho tới giờ ông vẫn chưa thấy việc cải cách tác động tới nguồn thu nhập của mình. "Các biện pháp càng cứng rắn thì các trung tâm học thêm càng bền vững". Ví dụ như để đối phó với lệnh giới nghiêm của chính phủ, nhiều hagwon đã đưa bài giảng lên mạng để các học sinh có thể mua và học tại nhà.

Một số hagwon vẫn bất kể luật pháp, tiếp tục hoạt động sau giờ giới nghiêm, đôi khi dưới hình thức nguỵ trang. Trong đêm tuần tra của ông Cha tại Daechi-dong, sau khi cửa mở, họ thấy trong phòng đọc sách có khoảng 40 em học sinh ngồi tại các ô riêng rẽ. Về lý thì đây không phải là một hagwon mà là một thư viện tự học sau giờ chính khoá. Các thư viện này được phép mở sau 10h tối. Tuy nhiên, nhóm thanh tra nghi ngờ đây là một hagwon được nguỵ trang. Các em học sinh đều đang học cùng một bài, và có một vài người lớn có vẻ là giáo viên.

Một trong số họ bác bỏ việc vi phạm: "Chúng tôi có việc ở đây chứ không dạy học". Nhưng ông Cha không tin: “Trước đây tôi đã cho phép lý do này, nhưng có nhiều người đã nói cho chúng tôi về chỗ này. Tất cả mọi người đều biết các anh đang hoạt động trái phép tại đây”.

Sau đó, đội tuần tra tiếp tục đi tới một vài thư viện tự học khác nhưng không thấy vi phạm nào. Khoảng nửa đêm, nhóm thanh tra bắt đầu trở về nhà.

Hôm đó, họ đã “giải phóng” được 40 em học sinh trong tổng số 4 triệu em tại Hàn Quốc.

Hải Anh (theo Time)

Kính thưa, khó bước qua cái lông vịt

Nguồn: Báo Tuổi trẻ ngày 02/10/2011

TT - Lão Tử có bảo rằng chuyện dễ (như bước qua cái lông vịt) phải coi nó là khó thì nó mới là dễ. Thánh nói không sai. Chỉ riêng chuyện nhỏ “kính thưa” trong các cuộc hội nghị của nước ta mà hơn bảy năm nay vẫn chưa bước qua được. Bảy năm là chỉ tính từ ngày Chính phủ ban hành nghị định 154 ngày 9-8-2004 về nghi thức nhà nước trong tổ chức mittinh, hội nghị, có quy định rõ ràng về chuyện “kính thưa”.

Kính thưa trong các cuộc họp là một “lời chào mào đầu câu chuyện”, đơn giản vậy thôi. Trên diễn đàn các nước dân chủ phương Tây, nơi thời gian là vàng bạc, chỉ một câu “Ladies and gentlemen” là cỗ máy đã có thể bắt đầu vận hành. Còn ở xứ ta (có lẽ năm rộng tháng dài chăng) thì... ngay một cuộc họp HĐND xã, dễ cũng phải mất hàng chục phút “kính thưa” đủ các loại quan khách và đại biểu! Chuyện nhỏ như cái lông vịt ấy chắc đã thành vấn đề lớn nên Chính phủ mới phải ra nghị định nói trên.

Nhưng dù đã có chỉ thị từ năm 2004, chuyện kính thưa vẫn gây ra nhiều cuộc bàn bạc ồn ào ngay trong Ủy ban Thường vụ Quốc hội ba năm sau đó. Bởi vì khắp nơi, mọi chốn làm như “quên” chỉ thị trên, vẫn lan tràn nạn “kính thưa”. Một em học sinh tiểu học cũng có thể tính ra, nếu mỗi bài diễn văn, mỗi lời phát biểu người ta mất 10 phút để “kính thưa” với đầy đủ chức vụ, chức trách kiêm nhiệm của các vị khách thì mỗi năm, với hàng trăm ngàn, chưa nói tới hàng triệu cuộc họp, cả nước mất bao nhiêu thời gian vô ích. Thời gian không còn là vàng bạc mà thành rác rưởi mất rồi. Vì chuyện “kính thưa” ở các cuộc họp Quốc hội là tấm gương, nên vấn đề được nóng lên cũng phải! Chúng ta có thể nhắc lại lời kết luận của chủ tịch Quốc hội khóa X trong cuộc họp bàn năm đó về nghi lễ các cuộc họp: “...

Hiện nay, vẫn còn có những bài phát biểu mà thấy “kính thưa” mãi vẫn chưa kết thúc (...) Do đó cũng nên phải có cải tiến để tránh sự rườm rà”. Vậy mà đến nay hình như người ta vẫn chưa bước qua được cái lông vịt. Cho nên bốn năm sau (2011), Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong đề án cải tiến hoạt động lại phải đặt ra vấn đề “kính thưa”. Chủ tịch Quốc hội khóa XI nói: “Không nên mở đầu phát biểu nào cũng phải “kính thưa” tất cả, từ lãnh đạo Đảng, Nhà nước, tới Quốc hội. “Kính thưa” như thế chỉ nên ở những phát biểu quan trọng, chẳng hạn như khai mạc kỳ họp. Còn sau đó, chỉ cần “kính thưa Quốc hội” là đủ”.

Hai khóa Quốc hội tuy dùng dao mổ trâu làm thịt gà mà vẫn chưa dứt điểm được chuyện “kính thưa”, đủ biết cái lông vịt khó bước qua thế nào. Bởi vì ai cũng biết, nếu trên hội trường Quốc hội các vị thay mặt dân, được quyền miễn trừ, vẫn “kính thưa” tràn lan thì làm sao ngăn được “kính thưa” ở các cuộc họp xóm? Nếu nghiêm chỉnh thực hiện được, các cuộc họp của Quốc hội sẽ có chất lượng hơn, ít nhất cũng tiết kiệm được thời gian, điện đóm và nhiều của cải vật chất khác của xã hội. Và quan trọng hơn, đỡ nhàm chán.

Hàng chục năm không dứt điểm được chuyện “kính thưa”, nguyên nhân không chỉ là người ta thích hình thức rườm rà hay không biết tiếc thời gian mà là vấn đề văn hóa, là ý thức dân chủ của mỗi người nên mới khó.

Nếu trên diễn đàn, anh ý thức được mình đang phải tranh thủ thời gian luôn quý hiếm để làm việc, đóng góp ý kiến chứ không phải giao đãi lấy lòng ai, khi anh tự tin, hiểu được mình là ai, trách nhiệm của mình là gì mình có quyền phát biểu đến đâu thì anh sẽ biết quý thời gian như vàng bạc. Khi trên diễn đàn, trước micro, anh tự cảm thấy mình được bình đẳng với người nghe ở dưới (mọi người sinh ra đều bình đẳng mà), anh đang phát biểu ý kiến đóng góp trong một cuộc họp dân chủ chứ không phải đang trình sớ lên “hoàng thượng sáng suốt”, dù anh chỉ là anh Hai Lúa hay một ông bộ trưởng thì người nói người nghe phải coi trọng lẫn nhau.

Mọi người đến đây để nghe, để bàn chứ không phải đến ra lệnh cho anh. Thật sự làm chủ được mình thì anh sẽ không rối trí, líu lưỡi, không cảm thấy có “kính thưa” bao nhiêu cũng chưa đủ, chưa vừa, không nơm nớp mình đang phạm tội tày đình là quên mất ai đó. Và anh không vã mồ hôi, bài phát biểu của anh đi vào lòng người, cuộc họp có chất lượng hơn, vì anh và nhiều người như anh đã bước qua được cái lông vịt!

Cái lông vịt nhỏ mà không là nhỏ vậy!

NGUYỄN QUANG THÂN

Những bài học về quyền lực Nhà nước từ doanh nghiệp

Bài học về quyền lực Nhà nước từ mô hình công ty cổ phần

Nguồn : Tạp chí Tia Sáng, Tác giả Võ Trí Hảo

Một công ty cổ phần chỉ thực sự duy trì được bản chất là công ty của cổ đông, do cổ đông, vì cổ đông, khi bảo vệ được yếu tố minh bạch trong quyền lực điều hành. Đây cũng là quy luật tất yếu để chúng ta đánh giá liệu một Nhà nước có thực sự là của dân, do dân, và vì dân.

Quyền lực Nhà nước đến từ đâu?

Mayflower Compact đóng vai trò là hiến pháp cho
chính quyền Plymouth trong những ngày đầu tiên

Thủa hồng hoang, khi loài người mới hình thành, thì những tập tính của động vật còn rất rõ nét, chưa có trật tự như xã hội ngày nay. Khi đó con người có thể có những “quyền” nguy hiểm, gây ảnh hưởng tới sự an nguy và quyền lợi tối thiểu của cá nhân và cộng đồng. Gọi là “quyền” vì người ta có thể thực hiện hành vi mà không phải xin phép ai, ví dụ như việc người này tàn sát hay cướp bóc người khác - cũng tựa như việc hai con bò húc nhau - không phải xin phép ai. Nhưng loài người thông minh đã nhanh chóng nhận ra sự tồn tại của cá nhân và cộng đồng không thể duy trì, phát triển nếu kéo dài thực tế này. Nên họ đã cùng nhau thỏa thuận loại bỏ những quyền nguy hiểm như vậy và đảm bảo điều này bằng việc giao quyền kiểm soát cộng đồng cho một chủ thể trung gian. Chủ thể trung gian này chính là tiền thân của Nhà nước.

Ngoài ra, người ta cũng nhận ra cần phải tập hợp quyền lợi kinh tế manh mún của nhiều cá nhân lại vào tay một chủ thể trung gian có năng lực điều hành, qua đó làm tăng quy mô và hiệu quả sử dụng các nguồn lực của cộng đồng. Chủ thể trung gian ấy cũng chính là Nhà nước. Việc tập trung quyền lực vào tay một chủ thể trung gian cũng tương tự như một công ty cổ phần được thành lập bởi các cổ đông, khi họ thấy rằng từng thành viên tiếp tục làm ăn riêng lẻ không mang lại hiệu quả, vì vậy cần trao quyền định đoạt tài sản cá nhân của mình sang bàn tay của một chủ thể trung gian bằng hình thức góp vốn. 

Nếu như nhân dân đóng góp chủ yếu cho nhà nước bằng tiền thuế và sức lao động dưới hình thức lao động công ích và nghĩa vụ quân sự; thì các cổ đông chủ yếu đóng góp cho công ty bằng tiền. Nhưng thay vì đầu tư hết tiền bạc vào công ty, các cổ đông khôn ngoan bao giờ cũng giữ lại cho mình một góc tài sản để chi dùng cá nhân. Tương tự như vậy các thành viên xã hội cũng không dại gì tự nguyện trao hết tất cả các quyền của mình cho nhà nước: phần quyền còn giữ lại này chính là các quyền tự do cơ bản của công dân thường được ghi nhận trong các tuyên ngôn nhân quyền, trong các bản hiến pháp.

Như vậy, bản chất vấn đề ở đây không phải là nhà nước trao quyền cho các thành viên xã hội, mà là ngược lại – các thành viên xã hội trao quyền cho nhà nước. 

Qua việc phân tích nguồn gốc quyền lực của công ty cổ phần và của nhà nước, chúng ta có thể thống nhất với nhau một số điểm: 

-    Nhà nước và công ty là chủ thể nhân tạo, nên nó không có quyền tự thân. Tất cả quyền mà nhà nước là do nhân dân trao cho, cũng như quyền lực công ty là do các cổ đông thành viên trao cho. 

-    Mọi hành vi của công ty, ngoại trừ trường hợp bất khả kháng, đều phải nằm trong một khuôn khổ được các cổ đông đồng ý từ trước. Tương tự như vậy, mọi hành vi của Nhà nước điều chỉnh, can thiệp vào những quyền tự do của công dân khi xã hội trước đó đã đồng ý về điều này.  

-    Khi công ty làm ăn thua lỗ, cũng như khi nhà nước không còn đáp ứng được mục đích nhân dân đặt ra thì các thành viên có thể từ chối tiếp tục đóng góp hoặc trong trường hợp trầm trọng thì có thể tiến hành giải thể. 

-    Tài sản chi dùng cá nhân là độc lập với tài sản công ty, thì nhân quyền là góc quyền tự do của từng cá nhân, nhà nước không được phép xâm phạm. 

Hiến pháp và điều lệ công ty

Giữa hiến pháp và điều lệ công ty có những điểm tương đồng rất cơ bản.

Nếu hiến pháp quy định về việc thành lập, hoạt động của các cơ quan nhà nước chủ chốt như quốc hội, thủ tướng, tòa án, kiểm toán thì điều lệ công ty sẽ quy định về hội đồng quản trị, ban giám đốc, ban kiểm soát, kế toán ...  những thiết chế chủ chốt của công ty.

Nếu hiến pháp quy định mối quan hệ giữa nhà nước và công dân thì điều lệ công ty điều chỉnh mối quan hệ giữa cổ đông và công ty. Nếu các công dân thực hiện quyền lực trực tiếp thông qua trưng cầu dân ý, thì các cổ đông thực hiện quyền lực trực tiếp thông qua đại hội cổ đông; nếu các công dân thực hiện quyền lực gián tiếp thông qua quốc hội, chính phủ, tòa án thì các cổ đông của mình cũng có ảnh hưởng gián tiếp đến đường lối, các quyết định của công ty thông qua lá phiếu bầu hội đồng quản trị. 

Nhưng trên tất thảy, điểm tương đồng lớn nhất giữa hiến pháp và điều lệ công ty là ở chỗ, cả hai đều là những khế ước được xây dựng trên cơ sở thỏa thuận giữa các thành viên. Điều lệ công ty là một bản khế ước thỏa thuận giữa các cổ đông để phục vụ quyền lợi cao nhất của các cổ đông. Tương tự như vậy, hiến pháp là một bản khế ước được thỏa thuận bởi nhân dân để phục vụ quyền lợi cao nhất của nhân dân.

Chính vì vậy hiến pháp là một loại khế ước đặc biệt mà Rousseau gọi là khế ước xã hội. Khế ước xã hội hiện thân một cách minh thị[1] ở các bản hiến pháp thành văn hoặc hiện thân một cách mặc thị ở các quốc gia có "hiến pháp bất thành văn”. 

Lời nói đầu Hiến pháp bang Massachusetts năm 1780 đã trực tiếp đồng nhất hiến pháp và khế ước xã hội như sau:

"Cơ quan chính trị được thành lập bởi liên minh tự nguyện giữa các cá nhân; nó là một khế ước xã hội, qua khế ước này toàn thể nhân dân ký kết thảo ước với từng công dân, và mỗi công dân ký kết với toàn thể nhân dân rằng mọi người sẽ bị điều hành bởi những luật nhất định vì mục tiêu tốt lành chung”.

Một ví dụ kinh điển nữa cho hình thức thể hiện minh thị của khế ước xã hội là Mayflower Compact[2]:

Vào năm 1620 thì một nhóm bất đồng về tôn giáo (Pilgrim) đã rời bỏ nước Anh trên con thuyền mang tên là Mayflower để đi tìm vùng đất tự do cho mình. Khi con thuyền còn lênh đênh trên đại dương thì các thành viên có mặt trên con tàu đã bàn định về “nhà nước” tương lai của mình. Vào ngày 11 tháng 11 năm 1620, họ đã cùng nhau ký một thỏa thuận (Compact tiếng Anh cổ có nghĩa là hợp đồng) về sau được giới học thuật gọi là Mayflower Compact để thiết lập nên “nhà nước” tương lai của mình. Khi con tàu cập bến vào vùng đất trống mà ngày nay là Plymouth - USA, thì Mayflower Compact đã đóng vai trò là hiến pháp cho chính quyền Plymouth trong những ngày đầu tiên.  

Tuy không trực tiếp, rõ rệt nhưng chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy hình bóng[3] về khế ước xã hội ngay trong bản hiến pháp đầu tiên của lịch sử Việt Nam – Hiến pháp 1946. 

Lời nói đầu của Hiến pháp 1946 ghi:

“Được quốc dân giao cho trách nhiệm thảo bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà,...”

Sau đó Điều 70 khoản c quy định về thủ tục sửa đổi hiến pháp như sau:

"Những điều thay đổi khi đã được Nghị viện ưng chuẩn thì phải đưa ra toàn dân phúc quyết”.

Hành động phúc quyết ở đây có thể ví với hành động phê chuẩn hợp đồng.

Những cách giải thích không minh bạch về quyền lực Nhà nước 

Trước khi có quan điểm “nhà nước của dân, do dân, vì dân“ được các quốc gia văn minh chấp nhận rộng rãi từ thế kỷ 18, các nhà nước phong kiến luôn đưa ra những sự giải thích rối rắm, huyền bí khi giải thích về nguồn gốc Nhà nước và bản chất quyền lực Nhà nước. Các vị vua phong kiến đã hậu thuẫn cho các học thuyết thần quyền về nguồn gốc nhà nước để lý giải cho sự cai trị độc đoán của mình và trạng thái vô quyền của nhân dân. Các học thuyết này đều có điểm chung: nhà vua nhận quyền lực từ một đấng siêu nhiên (Ngọc hoàng ở phương Đông, hay Thượng đế ở phương Tây) để thiết lập nên nhà nước và thay mặt đấng siêu nhiên trị vị nhà nước đó; nếu nhân dân chịu cảnh lầm than bởi bàn tay tàn bạo của một vị vua nào đó, thì họ không nên lật đổ nhà vua, mà nên tự sám hội, xem xét xem dân tộc đó đã phạm lỗi gì để thượng đế nổi giận cử một ông vua như vậy xuống trần gian trừng phạt dân tộc đó. 

Vào cuối thế kỷ 17, với sự tiến bộ vượt bậc của khoa học kỹ thuật thì các học thuyết thần quyền không còn chỗ đứng, nhưng nhân loại lại phải tiếp tục đối mặt với các nhóm học thuyết của những thể chế độc tài, ví dụ như học thuyết giám hộ. 

Học thuyết giám hộ thừa nhận về nguyên tắc thì quyền lực nhà nước là thuộc về toàn dân giống như học thuyết khế ước xã hội, nhưng trong đó khẳng định rằng vì trình độ dân trí thấp, không đủ khả năng nắm bắt các vấn đề phức tạp trọng đại của quốc gia, nên người dân cần chấp nhận đi theo sự dẫn dắt của lãnh đạo quốc gia, giống như đứa trẻ vị thành niên cần phải có người giám hộ trong các giao dịch dân sự có giá trị lớn vậy. Học thuyết này có ưu điểm là vừa xoa dịu được sự phản kháng của tầng lớp thiểu số, bởi họ thừa nhận nhà nước là của toàn dân, vừa bảo đảm được đặc quyền chính trị của kẻ thống trị bởi họ được ghi nhận là người giám hộ. Trong lịch sử, chế độ bảo hộ của thực dân Pháp lên nước ta là một ví dụ điển hình cho học thuyết giám hộ. 

Không như học thuyết khế ước xã hội thừa nhận trọn vẹn Nhà nước là của dân, do dân, vì dân, thì các học thuyết trên đây phủ một màn sương mù lên quyền lực nhà nước làm cho quyền lực nhà nước như một con rồng thần bí, nhân dân chỉ thấy cái đầu rồng, còn thân và đuôi của nó thì ẩn trong mây. Các học thuyết này làm giảm tính minh bạch của quyền lực nhà nước, tạo điều kiện hoặc hợp thức hóa cho sự lạm quyền. 

Vì sao cần minh bạch trong trao quyền điều hành

Ở trong mỗi công ty, sợi dây liên hệ giữa lợi ích cổ đông và quyền lực thành viên hội đồng quản trị cùng các lãnh đạo khác là rất rõ ràng. Việc lựa chọn nhầm người cầm quyền ở công ty ngay lập tức gây ra sự sụt giảm cổ tức của cổ đông, và khi điều này xảy ra thì những người cầm quyền này sẽ nhanh chóng phải ra đi, không cứ họ phải có một vi phạm nhỏ nào, mà chỉ đơn giản là khi không đáp ứng được lợi ích kỳ vọng của các cổ đông. Hay nói cách khác sợi dây lợi ích trong công ty là rất minh bạch và nhạy bén theo cả hai chiều. Khi duy trì được sợi dây này thì sẽ tạo động lực mạnh mẽ buộc người lãnh đạo công ty phải phấn đấu nỗ lực trong việc bảo vệ và phát huy quyền lợi của cổ đông nếu muốn duy trì quyền lực. 

Cũng tương tự như vậy, trong việc trao quyền cho người điều hành một Nhà nước, cũng phải có một sợi dây liên kết mật thiết giữa lợi ích của nhân dân và quyền lực của người lãnh đạo. Nếu như quyền lực của lãnh đạo Nhà nước được quyết định chủ yếu bởi những tác nhân nằm ngoài lợi ích của cử tri, thì người lãnh đạo sẽ ít quan tâm lợi ích của cử tri vì lợi ích của cử tri không đóng vai trò sống còn đối với sự nghiệp chính trị của họ.

Minh bạch trong đánh giá hiệu quả hoạt động 

Đối với công ty cổ phần có một công cụ đánh giá vô cùng nhanh nhạy đối với hiệu quả hoạt động của công ty đó là thị trường chứng khoán. Chỉ cần một quyết định bổ nhiệm CEO hay sự ra đi của một nhân sự cao cấp của công ty có thể làm cho giá cổ phiếu của công ty thay đổi ngay tức thì. Chiến lược kinh doanh, sản phẩm mới và kể cả những vụ bê bối đều được phản ánh thông qua sự trồi sụt giá cổ phiếu của công ty. 

Đáng tiếc là đối với nhà nước không thể nào có một công cụ như vậy. Các tổ chức xếp hạng tín nhiệm tài chính như Standard & Poor, Moody có thể xếp hạng tín dụng của các quốc gia; Humanright Watch có thể đưa ra các chỉ số về quyền cơ bản của công dân... Nhưng không có một chỉ số nào đánh giá một quốc gia toàn diện khách quan nhanh nhạy như chỉ số chứng khoán đối với công ty. 

Vì thiếu một công cụ đánh giá hiệu quả hoạt động kiểu như thị trường chứng khoán, nên các chính trị gia dễ dàng huyễn hoặc dân chúng về những thành công của mình, hoặc thoái thác trách nhiệm để có thể tái cử một cách dễ dàng.

[1] Theo GS Nguyễn Văn Bông thì khế ước xã hội chỉ tồn tại dưới dạng mặc thị, không tìm thấy dưới dạng minh thị. Nhưng tôi thì cho rằng khi GS Bông đưa ra quan điểm này đã bỏ qua Hiến pháp Massachusetts và Mayflower Compact năm 1620. Xem Nguyễn Văn Bông (1974), Hiến pháp và chính trị học – Quyển I,NXB Luật Khoa Sài Gòn, tr. 73

[2] Xem thêm http://www.allabouthistory.org/mayflower-compact.htm

[3] Tuy hiến pháp 1946 không trực tiếp khai sinh ra một nhà nước mới như trường hợp Mayflower Compact hay hiến pháp bang Massachusetts năm 1780, nhưng đã đóng vai trò là cơ sở cho việc vận hành quyền lực nhà nước của chính quyền cách mạng, làm cơ sở cho nhà nước của dân, do dân, vì dân.

Đưa tinh túy của tinh thần doanh nghiệp vào bộ máy Nhà nước

Nguồn : Tạp chí Tia Sáng, Tác giả Võ Trí Hảo

Cách nhìn đơn giản hóa về quyền lực nhà nước như một siêu công ty cung cấp hàng hóa công cộng giúp chúng ta sẽ có những cách tiếp cận mới phục vụ công cuộc sửa đổi hiến pháp, cải cách hành chính của Đảng và Nhà nước hiện nay.

Coi mỗi cấp chính quyền là một pháp nhân công quyền

Công ty Apple của ngài Steve Job có giá trị vốn hóa thị trường vào tháng 6 năm 2011 là 317,6 tỷ USD(1) gấp hơn ba lần GDP của Việt Nam (104,6 tỷ USD) năm 2010 (2) Một công ty lớn như vậy với hàng trăm công ty con, hàng ngàn văn phòng đại diện trên toàn cầu, nhưng mối quan hệ trách nhiệm giữa công ty mẹ ở Hoa Kỳ và các công ty con rất rõ ràng, khiến cho việc quản trị của ngài Steve Job trở nên nhẹ nhàng. Bí quyết làm cho mối quan hệ giữa công ty mẹ và công ty con luôn tách bạch nằm ở khái niệm mà các nhà luật tư đã sáng tạo ra: pháp nhân. 

“Nếu không có khái niệm pháp nhân (theo luật tư) thì giả dụ khi anh A vào bể bơi dẫm phải vỏ chuối trên hành lang của một bể bơi và bị gãy tay, anh A nên kiện ai? Ai là người có lỗi: người quét dọn đã có lỗi không dọn rác kịp thời? Người bảo vệ đã có lỗi khi cho khách hàng mang chuối vào ăn trong khu vực bể bơi? Người ban hành nội quy đã có lỗi không cấm hành vi ăn chuối trong khu vực bể bởi? Mọi việc trở nên đơn giản trong luật tư: hãy kiện công ty cung cấp dịch vụ bể bơi. Việc quy kết trách nhiệm từng cá nhân cụ thể là việc nội bộ của công ty”. 

Cùng hướng tới mục đích tăng cường hiệu quả quản trị, minh bạch hóa quan hệ giữa công ty mẹ và công ty con như ngài Steve Job thì các nhà luật học phương tây (Đức, Pháp) đã sáng tạo ra một khái niệm tương ứng với pháp nhân (theo luật tư) là “pháp nhân công quyền” (Rechtstraeger)(3). 

Họ quan niệm mỗi cấp chính quyền là một pháp nhân tồn tại có trách nhiệm độc lập với cấp chính quyền khác: có tài sản riêng (ngân sách riêng), có tên gọi riêng, có cơ cấu tổ chức độc lập, và đặc biệt có thể độc lập tham gia các quan hệ tố tụng nhân danh chính mình. 

Hiện nay không chỉ mỗi cấp chính quyền mà mỗi cơ quan nhà nước ở Việt Nam đều ít nhiều có những dấu hiệu bề ngoài nói trên và được xem là một pháp nhân (ngôn ngữ dân gian gọi là có con dấu riêng), nhưng khi xem xét kỹ thì các cấp chính quyền này chưa phải là một pháp nhân công quyền (Rechtstraeger) thực thụ, đặc biệt là quan hệ giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương chưa có sự tách bạch như quan hệ công ty mẹ - công ty con. 3

Hiến pháp hiện hành (Hiến pháp 1992 sửa đổi năm 2001) của Việt Nam chưa ghi nhận quyền tự quản của chính quyền địa phương và quy định rất sơ sài về thẩm quyền, nguồn thu ngân sách của chính quyền địa phương. Sự mờ nhạt của hiến pháp dẫn đến các quyền và nguồn thu mà chính quyền địa phương có được là do chính quyền trung ương ban phát trong thông qua các đạo luật, nghị định, thông tư... Việc phân định thẩm quyền giữa trung ương và địa phương luôn nằm trong trạng thái nhập nhằng bất định, có thể ví như xây dựng một hàng rào phân cách giữa hai chủ thể này, nhưng các cơ quan trung ương lại có thể ban hành văn bản để điều chỉnh, cắm lại hàng rào này vào bất kỳ thời điểm nào mà cơ quan trung ương thấy cần. Khi một quyền nào đó được phân cấp cho chính quyền địa phương thường có nghĩa là trung ương muốn ″nhả ra″ vì nó kém hấp dẫn hoặc vì ″không thể ôm xuể″. Đồng thời vào bất cứ khi nào, chỉ bằng một văn bản, quyền đã ″phân″ cho địa phương lại có thể trở về tay của trung ương.  

Quan niệm ″pháp nhân công quyền″ thiếu vắng trong Hiến pháp 1992, nên thiếu sự tách bạch giữa quyền và nghĩa vụ giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương dẫn đến một hiện tượng thứ hai: trung ương đôi khi giao nhiệm vụ bất thường (một nhiệm vụ mà trong hiến pháp không ghi rõ là của địa phương hay của trung ương) cho địa phương nhưng nguồn lực tài chính và con người kèm theo không cân xứng. Chính vì giao việc theo kiểu ″anh em một nhà″ này, nên khi cấp dưới không hoàn thành nhiệm vụ thì trách nhiệm cũng theo kiểu ″anh em xuề xòa″. Nhưng nếu hai cấp chính quyền là hai pháp nhân công quyền thì câu chuyện ″của anh, của tôi″ sẽ rất rõ ràng, và nhiệm vụ sẽ đi liền với tiền bạc và trách nhiệm. Khi cấp trên muốn đề nghị cấp dưới thực hiện một nhiệm vụ của mình thì phải kèm theo đề nghị về tài chính, nhân sự; cấp dưới chỉ tiếp nhận khi đề nghị này đủ hấp dẫn, và khi tiếp nhận rồi thì cấp dưới chỉ thực hiện với tư cách làm thuê (bên B´), cấp trên vẫn phải chịu trách nhiệm trước nhân dân về nhiệm vụ mà hiến pháp đã giao cho họ.

Khi các cấp chính quyền là những pháp nhân công quyền thực thụ và quan hệ giữa các cấp không phải là quan hệ thuần túy ″mệnh lệnh – phục tùng″ mà là quan hệ đối tác trên cơ sở hiến pháp, thì kinh nghiệm của các nền hành chính tiên tiến cho thấy, ngoài việc khắc phục được hai nhược điểm nói trên thì nền hành chính Việt Nam được thêm hai ưu điểm: đơn giản hóa cho công dân trong khiếu kiện hành chính và tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh cần thiết giữa các địa phương.

Cạnh tranh minh bạch sẽ tạo sinh khí cho cải cách hành chính

Đối với doanh nghiệp, cạnh tranh một cách minh bạch sẽ làm thành sức sống doanh nghiệp, và hơn thế đóng góp vào sức mạnh của cả nền kinh tế.  Còn cạnh tranh giữa các cơ quan Nhà nước và chính quyền địa phương thì đem lại lợi ích gì? 

Ở Mỹ, để cạnh tranh thành công, các bang đều phải xác định lợi thế cạnh tranh của mình và triệt để xây dựng chính sách phát triển theo hướng khai thác lợi thế này. Muốn vậy, hệ thống pháp luật của Mỹ cho phép từng tiểu bang có mức độ tự chủ và độc lập nhất định trong việc xây dựng chính sách và các quy định pháp lý riêng. Lợi thế cạnh tranh được nghị viện từng tiểu bang khái quát thành các khẩu hiệu và kêu gọi nhân dân tiểu bang ủng hộ thực hiện, mà một trong những biện pháp dễ thấy là quy định việc gắn các khẩu hiệu vào biển số xe ô tô. Bang Massachusetts là điểm tập kết đầu tiên của người da trắng khi đến châu Mỹ và có truyền thống lâu đời về giáo dục với các trường đại học nổi tiếng như Harvard hay MIT. Vì vậy họ quyết định tập trung tăng cường chính sách phát triển giáo dục như là ngành công nghiệp không khói để tạo ra thu nhập và thế mạnh của tiểu bang. Với chiến lược như vậy nên các ô tô bang Massachusetts được gắn khẩu hiệu “Tinh thần Mỹ” (Spirit of America), còn bang New York giàu có, nơi tụ hội những trụ sở tập đoàn và tài phiệt lớn thì “hãnh diện” với dòng chữ “Bang đế chế” (Empire State)(4). Bang New Hampshire bé nhỏ, không có dầu mỏ như Texas, không có thương cảng như New York, không có các trường đại học nổi tiếng như Massachusetts nên đã chọn một chiến lược thích nghi rất khôn ngoan khi đưa ra chính sách miễn thuế VAT(5). Chính sách này đã thu hút hàng loạt các nhà máy có cơ sở sản xuất ở các bang lân cận nhưng lại đặt Outlet (6) trên đất New Hampshire giáp ranh với các bang khác. Dân cư ở vùng giáp ranh với New Hampshire thường sang các Outlet này mua sắm kết hợp du lịch, đặc biệt là các món hàng có giá trị trên 1.000 USD thì số tiền thuế VAT tiết kiệm có thể lên tới hàng trăm USD. Tuy không thu được một đồng thuế nào từ các vị khách mua sắm này, nhưng các vị khách này lại thúc đẩy ngành du lịch, dịch vụ của bang New Hampshire phát triển. 

Ở Việt Nam, những năm gần đây, sự cạnh tranh lành mạnh giữa các địa phương đã hình thành, và thể hiện rõ rệt nhất ở việc lãnh đạo các tỉnh miên trung xa xôi đã thân chinh ra Hà Nội tổ chức những hội nghị xúc tiến đầu tư nhằm thu hút các nhà đầu tư về tỉnh mình. Nhưng những lời có cánh về tiềm năng địa phương vẫn chưa đủ thu hút các nhà đầu tư vì họ vẫn quan ngại các thủ tục hành chính rắc rối, chậm trễ. Nắm bắt được điều này, nên nhiều lãnh đạo đã cam kết bảo đảm các bước thủ tục hành chính tại địa phương sẽ diễn ra đúng luật (không bị ngâm quá thời hạn). Và một vài địa phương hăng hái đi đầu trong cải cách thủ tục hành chính. Sự năng động, xông pha của các vị lãnh đạo này đã làm các địa phương như Đà Nẵng, Bình Dương nức tiếng toàn quốc về thu hút đầu tư nước ngoài, về cải cách hành chính. Những giải pháp tiên phong được báo chí nhắc đến như thi tuyển trưởng phòng ở TP. Hồ Chí Minh, thi tuyển hiệu trưởng ở Đà Nẵng, Nghệ An, xử phạt vi phạm giao thông qua camera... 

Tuy nhiên, các khuynh hướng cải cách táo bạo sớm bị đóng khung trong chiếc áo chật hẹp, bởi hiến pháp chưa thiết kế một hành lang cho sự cạnh tranh giữa các địa phương (một số cải cách bị cho là trái luật). Thay vào đó tư duy “cào bằng, rập khuôn” của thời kỳ bao cấp vẫn còn đậm dấu ấn trong hiến pháp hiến hành, với việc các địa phương táo bạo có khi phải nhận trát nhắc nhở của Cục kiểm tra văn bản – Bộ Tư pháp. Điều an ủi bù lại là một số giải pháp cải cách này sau đó được chính quyền trung ương ghi nhận mà việc xử phạt vi phạm trật tự giao thông bằng camera là một ví dụ. 

Hợp đồng: Một hình thức hợp tác nên mở rộng sang khu vực nhà nước

Hiện nay ở Việt Nam, sự hợp tác giữa hai cơ quan nhà nước đồng cấp diễn ra khá hạn chế mang tính vụ việc (adhoc) vì thiếu cơ sở pháp lý. Việc hợp tác giữa hai cơ quan nhà nước đồng cấp hiện nay thường trên cơ sở chỉ đạo của cấp trên, hoặc do mối quan hệ tình thân giữa hai thủ trưởng cơ quan. Nhưng nếu các cấp chính quyền có sự độc lập tự chủ của một pháp nhân công quyền thực thụ thì họ có thể chủ động ký kết với nhau các thỏa thuận có giá trị pháp lý để giải quyết các nhu cầu chung. Hai lĩnh vực tiềm năng cho dạng hợp tác này là việc thỏa thuận thuê chung nhân sự và cùng xây dựng sử dụng các công trình phúc lợi công cộng. 

Thuê chung nhân sự(7): Các cấp chính quyền địa phương hiện nay đều có biên chế công chức gần như đồng nhất (đều có biên chế tối thiểu trong các mảng: Văn phòng – Thống kê, Địa chính – xây dựng, Tài chính – kế toán, Tư pháp – hộ tịch, Văn hóa – xã hội, Chỉ huy trưởng quân sự). Tình trạng này dẫn đến nơi thì công chức làm không hết việc, nơi thì công chức không nghĩ ra được việc gì mà làm cho hết ngày. Vì sao không khoán chi các công việc này và cho phép các xã ít công việc ở liền kề nhau có thể thỏa thuận cùng thuê một nhân viên đảm đương công việc của các công chức xã để các địa phương này tiết kiệm ngân sách chi dùng cho việc khác của địa phương. 

Cùng xây dựng công trình phúc lợi công cộng. Các công trình phúc lợi công cộng ở vùng nông thôn Việt Nam hiện nay rất thiếu thốn và được xây dựng rập khuôn: xã A có nhà văn hóa thì xã B cũng có, xã A có sân bóng đá thì xã B cũng có một cái nho nhỏ. Việc rập khuôn này đôi dẫn đến hai thái cực. Ở thái cực thứ nhất thì do nguồn vốn ngân sách của từng xã eo hẹp nên, mỗi xã đều có một công trình công cộng, nhưng có khi lại quá bé so với nhu cầu sử dụng của nhân dân. Ở thái cực ngược lại, có nơi dân cư thưa thớt, nhu cầu thấp, khiến các công cộng không được khai thác hết công suất. Như vậy, tại sao xã A không ký kết với xã B thỏa thuận cùng góp tiền và xây sân bóng đá trên đất xã A, xây bể bơi trên đất xã B và công dân hai xã đều có quyền sử dụng chung, qua đó nhân dân đều có sân bóng và bể bơi đàng hoàng hơn, khai thác triệt để hơn? 

Trong khuôn khổ quyền tự quản địa phương hạn hẹp của hiến pháp hiện hành, thì mong ước này khó có thể thành hiện thực. Vì nếu các hội đồng nhân dân và hai ông chủ tịch xã có mong muốn thực hiện thì chưa tìm đâu ra cơ sở pháp lý cho những thỏa thuận như vậy. Điều gì sẽ xảy ra sau năm năm hai ông chủ tịch xã hết nhiệm kỳ, và nhân dân hai xã có bất đồng về việc khai thác hai công trình nói trên? Tranh chấp liên quan thỏa thuận nói trên có thể mang ra phân xử tại tòa dân sự được không? 

Những vướng mắc này chỉ được gỡ bỏ, khi hiến pháp thừa nhận quyền tự quản của cấp địa phương và quan niệm các cấp chính quyền như là các pháp nhân công quyền, để từ đó tạo cơ sở pháp lý cho hợp đồng hành chính, cũng như các thỏa thuận theo luật công.

----

(1) Nguồn:
http://www.electronista.com/articles/11/0/03/not.reflective.of.actual.worth.more.potential/ 

(2) http://en.wikipedia.org/wiki/Economy_of_Vietnam

(3) Khái niệm pháp nhân công quyền (öffentlicher Rechtstraeger) tương ứng nhưng không đồng nhất với khái niệm pháp nhân trong luật tư (juritische Person)

(4) Tòa nhà Đế chế (Empire State Building cũng là một biểu tượng quan trọng của Thành phố New York)

(5) Ở Hoa Kỳ thì thuế VAT do Nghị viện từng tiểu bang quy định. Điều này dẫn đến một hiện tượng giá niêm yết tại các shop chưa bao gồm VAT, nên cùng giá niêm yết như nhau nhưng mua hàng ở New Hampshire sẽ rẻ hơn mua ở Boston (giá sau thuế). 

(6) Outlet là nơi nhà máy trực tiếp bán sản phẩm đến tay người tiêu dùng mà không qua các nhà phân phối trung gian, nên giá thường rẻ hơn các shop thông thường.

(7) Ở điểm này thì tôi hoàn toàn tán thành quan điểm cho phép thí điểm đấu thầu công vụ của GS.TS. Phạm Hồng Thái.

Nhóm Cánh Buồm và bộ sách giáo khoa dành cho xã hội phê duyệt

Nguồn: Báo Sài Gòn Tiếp thị

Một nhóm bao gồm những phụ huynh và một số trí thức đã tập hợp lại cùng nghiên cứu về giáo dục hiện đại và đã biên soạn ra một bộ sách giáo khoa mới.

Nhà giáo Phạm Toàn, hoa tiêu của “con tàu” có tên Cánh Buồm cho biết, cách đây hơn ba năm, ông cùng một nhóm trí thức và nhà giáo tâm huyết khoảng 20 người đã lập ra nhóm nghiên cứu về giáo dục hiện đại. “Tránh những đề xuất về cải cách trước đây không được mấy ai quan tâm, chúng tôi bàn với nhau phải làm một cái gì đó trực quan, để cho xã hội thấy và xem xét”, ông Toàn nói. Ý tưởng về một bộ sách giáo khoa mới trên nền tư tưởng của GS Hồ Ngọc Đại hình thành với đầy đủ triết lý, phương pháp, phạm vi kiến thức và cả mục tiêu giáo dục được hình thành.

Suốt năm 2009, nhóm viết xong bộ sách lớp một. “Mỗi tuần đều giảng thử, thảo luận, sửa chữa rồi viết lại. Gần như phải mở một trường sư phạm thu nhỏ”, ông Toàn nói. Nhưng điều khó nhất đối với nhóm không phải là viết sách mà tìm nơi để thực nghiệm. Ông cho biết đã đến hàng chục cơ sở giáo dục và trường học nhưng ở đâu cũng bị từ chối. Khi tưởng như tuyệt vọng thì chính bà Nguyễn Bích Hà (hiệu trưởng trường Nguyễn Văn Huyên) chủ động gặp và đề nghị mời ông về tiến hành với điều kiện làm cho trường một bộ sách khoa học công nghệ từ lớp một trở lên. Điều kiện thứ hai bà Hà đưa ra là nhóm chỉ làm thực nghiệm buổi chiều, buổi sáng học sinh vẫn học chương trình chính thống. Ai hỏi thì bảo là dạy nâng cao. “Chúng tôi gọi môn văn là giáo dục nghệ thuật, môn tiếng Việt là dạy ngôn ngữ… vừa là một cách tránh phiền phức, đồng thời lại đúng với mục tiêu đề ra. Với môn tin học, mục tiêu là làm cho học sinh hiểu cái máy tính là một công cụ lao động chứ không phải cái máy chơi game”. Sau đó, năm 2008 tình cờ nhóm lại được câu lạc bộ Đọc sách cùng con có mong muốn hợp tác và dạy thử cho con họ. Vậy là một bộ ba được hình thành hoàn chỉnh: phụ huynh – nhà trường – nhà giáo dục.

Theo nhà giáo Phạm Toàn, hiện nay Cánh Buồm có tổng cộng 15 thành viên chính thức, nhiều người trong số đó là những nhà khoa học rất tâm huyết như tiến sĩ vật lý Nguyễn Thành Nam ở Học viện Kỹ thuật Quân sự, thạc sĩ sư phạm Nguyễn Thị Thanh Hải (nguyên là biên tập viên ở nhà xuất bản Giáo Dục), tiến sĩ giáo dục Nguyễn Thuỵ Anh… Nhóm dự định sẽ thành lập trung tâm Nghiên cứu phát triển giáo dục hiện đại trực thuộc hội Liên hiệp khoa học kỹ thuật để có “chính danh” hơn.

Về bộ sách giáo khoa do nhóm thực hiện, theo TS Nguyễn Thành Nam, muốn tiến hành cải cách nền giáo dục phổ thông, cần phải bắt đầu từ lớp học mang tính nền tảng là lớp một, đồng thời có tổ chức đúng việc học của trẻ em từ bên dưới thì sau đó mới dần dần tổ chức đúng các lớp trên. Nội dung của từng cuốn sách trong bộ sách thể hiện xuyên suốt một tư tưởng: tổ chức các việc làm của học sinh để các em tự mình tìm đến các khái niệm, tự mình tạo ra những kỹ năng cần thiết. Bộ sách nhằm tạo cho người học ngay từ lớp một đã có phương pháp tự học, cái tài sản tinh thần sẽ đi theo các em suốt những năm học đường và có thể sẽ theo các em suốt đời. Chẳng hạn, các tác giả quan niệm lối sống mới cho trẻ em được hình thành theo một trục chính là năng lực sống đồng thuận. Đó là học để biết cùng tìm cách sống hoà hợp giữa cá nhân với cộng đồng và giữa các cộng đồng với nhau. Đó cũng là lối sống hàng ngày, ngay ngày hôm nay, từ lớp một, và ý thức sống đó sẽ có tác động tới lối sống mai sau. Từ quan niệm này, cuốn Sách học lối sống được soạn để tổ chức việc học của trẻ em ở trường phổ thông thay thế hoàn toàn cách dạy “luân lý” hoặc “đạo đức” trước đây. Và cuốn sách với các phương pháp học để hình thành lối sống ở trẻ đã mở ra hướng dạy và cách học cụ thể trong nhà trường hiện đại hoá: tổ chức cho học sinh tự tìm ra cách đi tìm lối sống có đạo đức. Hiện nay bộ sách chỉ mới hoàn chỉnh được năm cuốn lớp một, công việc biên soạn sách sẽ còn được tiếp tục cho đến khi hoàn thiện bộ sách cho cả ba bậc phổ thông.

Sách soạn xong rồi, ai thẩm định? Ai dùng? Ông Phạm Toàn thẳng thắn nói: “Chúng tôi chủ trương gửi sách cho xã hội duyệt”. Ông cho rằng vinh dự và trách nhiệm của cả nhóm nằm trong việc nộp bản thảo và công bố lần đầu tại nhà xuất bản với tính chất một bộ sách tham khảo trình ra cho toàn xã hội để mọi độc giả đều tiếp cận được và xã hội thẩm định những cuốn sách này. Ngoài ra, nhóm Cánh Buồm cũng khẳng định bộ sách không nằm trong bất kỳ công cuộc kinh doanh nào. “Một bộ phận quan trọng tham gia xét duyệt sẽ là các vị phụ huynh: nếu các bậc cha mẹ mua sách in hoặc chép từ trang thông tin này về dạy con em mà thấy tốt, thì chắc chắn đó là sách có ích”.

            NHƯ THUẦN